Akşamları internet neden yavaşlıyor? Yoğun saat çöküşünün gerçek nedeni

Gündüz çalışırken 100 Mbps veren bağlantı, akşam yemekten sonra Netflix’i açtığınızda 20 Mbps’e düşüyorsa yalnız değilsiniz. Bu, aboneliğinizin size karşı yalan söylediği anlamına gelmiyor; Türkiye’de ev interneti kullanımının belirli saatlere yığılmasıyla ilgili yapısal bir mesele. Aşağıda, akşam saatlerinde internetin neden yavaşladığını mekanizma düzeyinde açıklayıp, evinizde “sadece bana mı oluyor” sorusuna kesin bir cevap üretmenin yolunu göstereceğim.

Akşamları internet neden yavaşlıyor: paylaşılan bir yol hikâyesi

Ev internetinizin yolu şöyle işler: modeminizden çıkan trafik önce bir mahalle santraline, oradan operatörün şehir düzeyindeki toplama noktasına (POP), oradan da içerik sağlayıcının (Netflix, YouTube, Steam gibi) sunucusuyla buluştuğu değiş-tokuş noktasına ulaşır. Bu yolun her segmenti belirli bir kapasiteyle döşenmiştir ve kapasite abone sayısına göre değil, ortalama kullanıma göre hesaplanır. Yani binadaki 40 evin her birine 100 Mbps satılabilir; bu, 40 × 100 = 4000 Mbps’lik omurga ayrıldığı anlamına gelmez.

Gündüz saatlerinde bu hesap tutar çünkü aynı anda internet kullanan abone sayısı azdır. Ama akşam saatlerinde iş yerinden dönen kalabalık aynı anda ekran açtığında toplama noktası tıkanır — trafik sırayla ilerlemek zorunda kalır, gecikme yükselir, hız düşer. Bu, tek bir kabloda oluşan bir arıza değildir; paylaşımın matematiksel sonucudur.

Yoğun saat çöküşünün üç ayrı sorumlusu

Akşam yavaşlaması tek nedenli değildir. Genelde üç ayrı katmanın aynı anda yorulmasından doğar:

1. Mahalle santrali / dağıtım noktası. Aynı fiber ya da bakır ana hattı paylaşan binaların hepsi aynı anda kullandığında dağıtım noktası doyar.
2. ISP’nin çıkış omurgası. Operatörün, içerik sağlayıcılara giden bağlantısı yeterli genişlikte değilse tıkanma orada yaşanır.
3. İçerik sağlayıcı tarafındaki CDN. Netflix ya da YouTube, popüler bir dizinin yeni bölümü çıktığında CDN sunucularını yorabilir; sorun operatörünüzde değildir ama size öyle görünür.

Bir kullanıcı olarak bu üçünü doğrudan göremezsiniz. Ama ayırt etmenin dolaylı bir yolu vardır: yavaşlama yalnızca belirli bir servise mi (yalnızca YouTube, yalnızca oyun sunucusu) yoksa her siteye mi olduğuna bakın. Yalnızca bir servisteyse CDN, hepsindeyse ISP omurgası ya da mahalle santrali sorumludur.

Yavaşlıyor mu yoksa siz mi öyle sanıyorsunuz? Ölçmenin doğru yolu

Yoğun saat yavaşlamasını operatöre bildireceksiniz. Ama ondan önce ölçümü doğru yapmanız gerekir; yanlış yöntemle alınmış bir hız testi hem sizi hem çağrı merkezini yanıltır. Doğru ölçüm için:

• Ethernet kabloyu bağlayın. Wi-Fi üzerinden yapılan testler kablosuz kaynaklı kayıpları operatöre yıkar; sonuç sizin lehinize olmaz.
• Diğer cihazları susturun. Telefondaki fotoğraf yedeklemesi, TV’deki 4K akış, oyun konsolunun güncellemesi ölçüm sırasında açıksa test yalancıdır.
• Sabit bir saatte, sabit bir sunucuya karşı ölçün. 20:30’da bir gün İstanbul, bir gün Amsterdam sunucusuna bakmak veri değil karmaşa üretir.
• Aynı gün gündüz de ölçün. 14:00’teki hızla 21:00’deki hızın farkı, sorunu belgeleyen asıl kanıttır.

Bu ölçümleri bir hafta boyunca aynı disiplinle yapıp bir tablo halinde tutmak, operatör görüşmesinde elinizdeki en güçlü belgedir. Karşınızdaki temsilci “sistemimizde bir arıza görünmüyor” dediğinde “şu tarih, şu saat, şu sunucu, şu hız” diyebilmek konuşmanın seyrini değiştirir.

Tablodaki alanları test sonuçlarınızla doldurun; bu şablonu operatöre başvurunuzda ek olarak paylaşabilirsiniz.

Ev tarafında yapabilecekleriniz

Akşam yavaşlamasının kaynağı büyük ölçüde ev dışında olsa da, en azından ev tarafındaki değişkenleri sabitlemeniz gerekir. Aksi halde operatör “sizin evde bir sorun var, önce onu çözün” diye başvurunuzu geri gönderir.

• Modemi yeniden başlatın ve o gün içindeki tek yeniden başlatma bu olsun.
• Wi-Fi 5 GHz ile 2.4 GHz’in ikisini de açık tutup, oturma odasındaki uzak cihazları hangi frekansta olduklarına göre yönlendirin.
• Test için modeme kabloyla bağlanan bir laptop bulundurun; ölçümü her zaman o laptop üzerinden yapın.
• Modemin PON ya da DSL ışığını kontrol edin; ışık zaman zaman sönüp yanıyorsa bu yavaşlama değil, kopma sorunudur ve farklı bir sorundur.

Bu adımlar yavaşlamayı tek başına çözmez; ama sorunu evinizin dışına, olması gereken yere itmiş olursunuz.

Yavaşlama süreklileşiyorsa: altyapı ve tarife tarafı

Bir haftalık ölçüm sonrası akşamları vaadedilen hızın belirgin biçimde altında kalıyorsanız iki farklı yola bakmak gerekir. Birincisi, adresinizdeki altyapının bu yükü kaldıracak sınıfta olup olmadığı. Bakır tabanlı bir VDSL hattı, yoğun saatte fiber kadar dirençli olmaz; bunun için önce altyapı sorgulama sayfasından adresinize hangi altyapıların çekilebildiğine bakın. İkincisi, satın aldığınız tarifenin sizin evinizdeki gerçek kullanıma uygun olup olmadığı. Vaad edilen hız ile gerçekleşen hız arasındaki farkın nedenlerini ve “e kadar” ibaresinin ne anlama geldiğini internet hızı neden düşük geliyor yazısında ayrıntılı ele almıştık; akşam yavaşlaması yaşayan bir hanenin ilk okuması gereken içerik odur.

Sık sorulan sorular