Yaz aylarında internet neden yavaşlar diye soranların çoğu aslında iki farklı sorunu karıştırıyor: akşamları herkes aynı anda içeri girdiği için düşen hızla, sadece yaz aylarında ortaya çıkan mevsimsel yavaşlamayı. Bu yazı ikincisiyle ilgili. Termometre 35 dereceyi geçtiğinde hattın davranışı gerçekten değişir, ama sebebi tek bir şey değil — üst üste binen dört-beş küçük etkenin toplamı.
Aşağıda bu etkenleri ayrı ayrı açacağım. Amaç, "yazın internet berbat" hissiyle "asıl sorun şurada" gerçeği arasındaki farkı görebilmek. Çünkü tespit yanlış olunca çözüm de yanlış oluyor: kimse yaz sonuna kadar modemini değiştirmesin diye önce mekanizmayı anlatmak lazım.
Tatil ilçelerinde yoğunluk artışı: aynı hat, iki katı kullanıcı
En büyük ve en gözden kaçan etken bu. Kışın nüfusu 20 bin olan bir sahil ilçesinin yaz nüfusu birden 80 bine çıkabiliyor. O bölgeye çekilen fiber omurga, kabin kapasitesi, hatta sabit hat sayısı kışa göre tasarlanmıştır. Yaz gelince aynı altyapı iki-üç katı kullanıcıyı taşımak zorunda kalır. Sonuç: hattın kendisi sağlam, ama üst omurgada tıkanıklık başlar. Belirtisi genelde "hız testi yüksek geliyor ama Netflix takılıyor" şeklinde olur.
Şehir merkezinde ise tersi olabilir. Kalabalık site sakinleri tatile gidince aynı DSLAM veya OLT üzerindeki komşu sayısı düşer, hattınız kışa göre daha rahat çalışır. Yani yaz yavaşlaması coğrafyaya bağlı: sahilde artar, büyükşehir sitesinde çoğu zaman azalır.
Akşam saatlerine özgü yoğunluğun mevsimden bağımsız etkisini de aynı çatı altında karıştırmamak gerekiyor; onu ayrı bir yazıda ele aldık: Akşamları internet neden yavaşlar? Yaz akşamı ikisi üst üste bindiğinde deneyim çok daha kötü olur.
Bakır (VDSL) hatlar sıcakta neden zayıflar?
Fiber hattınız varsa bu bölümü atlayabilirsiniz — fiber optik kabloda ışığın sıcaklıkla zayıflaması ihmal edilebilir düzeydedir. Ama hâlâ VDSL veya ADSL kullanıyorsanız yaz yavaşlaması bir efsane değil, ölçülebilir bir fiziksel olay.
Bakır telin direnci sıcaklık arttıkça yükselir. Direnç arttıkça sinyal daha çok zayıflar (attenuation), gürültü marjı düşer. Modem, hattın hâlâ hata vermeden çalışabildiği hızı bulmak için "eşleme" (sync) yapar; yaz öğle saatinde bu eşleme, kış gecesindeki değerin altına inebilir. Kabaca söylemek gerekirse: aynı hat, sıcak öğleden sonra ile serin geceye göre farklı bir hızda çalışır. Bu, modemin bir arızası değil, bakırın malzeme davranışı.
Belirtileri şöyle özetlenebilir:
| Belirti | Muhtemel sebep | Fiberde görülür mü? |
|---|---|---|
| Öğle-akşam arası hız düşüşü, gece toparlanma | Bakır hattın sıcakla direnç yükseltmesi | Hayır |
| Sürekli aynı seviyede yavaşlık | Abonelik hızının altyapı sınırıyla eşit olması | Evet |
| Kısa kopmalar, modem yeşilden kırmızıya | Sinyal-gürültü marjının eşiği geçmesi | Nadiren |
| Fırtına sonrası düzelmeyen kopukluk | Nem, oksitlenmiş bakır ek yeri | Fiberde çok az |
Şüpheleniyorsanız hattın türünü altyapı sorgulama sayfasından teyit edebilirsiniz. Fiber ise sıcaklık hikâyesi büyük ölçüde geçersiz; başka bir yerde arıyor olmalısınız.
Santral kabini ve saha ekipmanları sıcakta ne yapar?
Sokakta gördüğünüz gri metal kutular (DSLAM/kabinler) yaz güneşi altında ciddi ısınır. İçinde soğutucu fan var; fan tozlanmış veya güç dalgalanması olmuşsa cihaz kendini korumak için performansı düşürür. Bunu ev kullanıcısı olarak çözemezsiniz, ancak "sokak boyu herkes yavaş" durumunda operatörün arıza kaydı açması bunun için gereklidir. Tekil bir aboneden gelen şikâyet çoğu zaman ciddiye alınmaz; aynı sokaktan iki-üç kayıt gelmeye başlayınca saha ekibi devreye girer.
Modemin kendi ısınması: gerçek ama abartılan etken
Modemin sıcak havada daha fazla ısınması gerçek bir konu, ama yaz internet yavaşlamasının baş sebebi sıklıkla bu değil. Yine de göz ardı edilmemeli:
- Modem güneş alan pencere kenarındaysa cihazın iç sıcaklığı hızla eşiği aşar; Wi-Fi radyosu ilk kısılan yerdir.
- Kitaplığın içinde, TV panelinin arkasında sıkışmış modem yeterli hava alamaz.
- Yıllar geçtikçe elektrolitik kondansatörler kuruyabilir; sıcak yaz o modemi son sınıra taşır.
Ne zaman gerçek anlamda arıza sinyali verdiği ayrı bir konu: Modem çok ısınıyor, normal mi, ne zaman değiştirmeli? yazısında ısı testinin ev şartlarında nasıl yapılacağına değindik.
Elektrik dalgalanması: yazın en sinsi düşmanı
Yaz mevsimi klima yükünün pik yaptığı zamandır. Bölgesel trafolar zorlanır, kısa süreli voltaj düşmeleri (sag) ve dalgalanmalar (surge) sıklaşır. Bunlar modemi tamamen kapatmasa bile:
- WAN portunda kısa bir link kaybına yol açabilir; modem yeniden eşleşmek için 30-90 saniye gider.
- Sürekli tekrar eden mikro dalgalanmalar, modemin güç ünitesini erken yaşlandırır.
- Fırtınayla birleşince santralden abone tarafına kadar kopma zinciri kurar.
Yağmur-fırtına tarafını ayrı ele aldık: Yağmurda internet neden kesilir? Yazın ansızın bastıran sağanaklarda özellikle bakır hatta yaşananların büyük kısmı orada geçen mekanizmalarla açıklanıyor.
Ev tarafında yapılabilecek pratik şeyler
Rakam vermeden konuşuyoruz çünkü her ev farklı; ama şu adımlar tekrar tekrar işe yarayan pratik çözümler:
- Modemi güneş almayan, en az iki tarafı açık bir yere koyun. TV ünitesinin kapalı gözünde tutmayın.
- Modemin altına silikon ayak veya küçük stant koyun; alt havalandırma açık kalsın.
- Wi-Fi kanalını yaz aylarında bir kez otomatik seçtirin. Balkondan giren komşu ağları kışa göre farklı bir yerleşim oluşturur.
- Modem 4-5 yaşın üzerindeyse sıcak öğleden sonra 30 dakika kapatıp açın; kondansatörler dinlensin.
- Fiber hattınız varsa ve sadece Wi-Fi tarafında yavaşlık görüyorsanız, kabloyla bağlanıp hız testi yapın. Fark büyükse sorun cihazda, hatta değil.
Uzun vadeli çözüm bakır hatta oturuyorsa görece nettir: aynı adreste fiber çekildiyse ona geçmek yaz mevsimindeki değişkenliği neredeyse yok eder. Adreste henüz fiber yoksa altyapıyı altyapı sorgulama ile teyit edip fiber gelmesi durumunda ilk fırsatta geçmek en kalıcı adım olur.
Sık sorulan sorular
Fiber hattımda da yazın yavaşlama oluyor, sebebi ne?
Fiber kablonun kendisi sıcaklıktan etkilenmez ama abone tarafındaki OLT'nin ve modemin ısınması, bulunduğunuz bölgedeki tatil yoğunluğu, elektrik dalgalanmaları hâlâ etkilidir. Ayrıca yaz aylarında yayın platformlarında akşam saatleri daha da yoğunlaştığı için subjektif olarak "internet yavaş" hissi artar. Kabloyla bağlanıp hız testi yaparsanız çoğu zaman hattın kendisinin sağlam olduğunu görürsünüz.
Modemi buzdolabına koymak veya vantilatör tutmak işe yarar mı?
Ekstrem çözümler gerekli değil, hatta çoğu zaman zararlı. Modemi soğuk yüzeye koymak nem yoğuşmasına yol açabilir. Aradığınız şey oda sıcaklığında serbest hava dolaşımı: cihazın üstünde kitap-eşya olmasın, iki yanı en az bir karış boş kalsın. Vantilatör doğrudan üflemek yerine odayı serinletmek daha güvenli.
Operatörümü arasam sıcaklık bahanesi olarak mı görürler?
Yaz-kış farkı ölçülebilir bir olaydır; çağrı merkezi hattın senkron değerlerini geriye dönük okuyabilir. Ancak tekil bir şikâyet yerine "sokakta birkaç komşu aynı sorunu yaşıyor" bilgisini vermek işi hızlandırır. Kabin ısınması veya bakır ek yeri sorunu ise saha ekibi olmadan çözülmez.
Yaz sonu geldiğinde her şey kendiliğinden düzelir mi?
Bakır hattaki fiziksel yavaşlama büyük ölçüde düzelir. Ama modem yaz boyunca aşırı zorlandıysa güç ünitesi zayıflamış olabilir; kış geldiğinde sorun bu kez farklı biçimde ortaya çıkar. Yaz mevsimini "dinlenmiş" bir modemle kapatmak, sonbahar-kış performansı için de fark yaratır.
Bu yazıda kullanılan çözümler ve mekanizmalar genel geçer teknik gerçeklere dayanıyor; bölgeye, hat türüne ve modeme göre etki büyüklüğü değişir. Kesin bir yavaşlamayı ölçmek için kabloyla bağlantı, tekrarlanan hız testi ve gerekirse operatöre açılmış hat kaydı en güvenilir yoldur.
